سازه های ابی و اسیاب ها در خواجه اباد قدیم

آب مایه زندگی است و رودخانه موهبتی است آسمانی. اگر امروز در مسیر رودخانهها و خروجی سدها با نصب ژنراتور انرژی الکتریکی تولید میکنند، قدما نیز با نصب پرّههای چوبی شبیه چرخ دنده در مقابل آب پرفشار اقدام به تولید انرژی مکانیکی میکردند. آسیابهای آبی مصداق بارز تولید انرژی در زمانهای قدیم هستند که البته راهاندازی این آسیابها فقط در مسیر رودخانهها و جویبارهای پرآب ممکن بود. شهرها و روستاهای واقع در کویر فاقد آسیاب بودند و برای تبدیل گندم به آرد باید رنج سفر به جاهای دارای رودخانه را بر خود هموار میکردند.
اگر شوشتر را شهر سازههای آبی نامیدهاند دلیلش قرار گرفتن در مسیر رود خروشان کارون است، کارون از کنار شوشتر میگذرد و اساساً دلیل انتقال شاخهای از کارون به داخل شهر توسط هخامنشیان که به رودخانه دست کند "گرگر" معروف است؛ استفاده از مواهب آب است که از آن جمله است: ایجاد سازههای آبی در مسیر رودخانه.
خواجه اباد  به لطف قرار گرفتن در مسیر رودخانه – که البته از آنجا که تمدنها در کنار رودخانهها شکل گرفتهاند و اگر این رودخانه نبود شاید روستایی هم نبود- دارای آسیابهای آبی بسیاری بود.
هر آسیاب آبی از یک ناو برخوردار بود که در قسمت بالایی آسیاب تعبیه میشد. ناو یک چاه گرد به شعاع حدود ۸۰ تا ۱۰۰ سانتیمتر بود که ۴ تا ۵ متر عمق داشت. ناو  ( نوو) را اغلب از چیدن حلقههای سنگی بر روی هم به این عمق میرساندند. حلقههایی که از تراشیدن سنگهای عظیم پوکه معدنی منطقه "به شکل لولههایی با شعاع یاد شده ایجاد میکردند. گاهی نیز با تراش صخره، ناوی با دیواره سنگی حفر میکردند همچنین کاتا قایا ( صخره بزرگ ) تخت برای به چرخش در امدن توسط دال ( چوب ضخیم متصل به به قایا)  برای نرم کردن دانه های گندم نیروی خود را از چرخش پرره ها ( چوب پرره هایی که اب فشان به انا ن برخورد و سبب چرخش ان و انتقال نیرو به کاتا قایا می شد) کار ارد گیری ادامه می یافت
آب رودخانه وارد ناو  ( نوو) در واژه ترکی خواجه اباد میشد و پس از متراکم شدن، در خروجی ناو با فشاری مضاعف به پرههای چوبی چرخ دنده گونه آسیاب برخورد میکرد و باعث چرخش چرخ دنده میشد و پس از آن از دهلیز آسیاب خارج میشد و راه خود را در مسیر جویبار در پیش میگرفت و پس از عبور از آسیاب و آسیابهای دیگر به باغها و مزارع میرسید. چرخ دنده چوبی آسیاب توسط میله چوبی محکمی به چرخی سنگی متصل بود که باعث چرخش آن برروی سنگ زیرین که ثابت بود میشد و بدین ترتیب گندم یا جوی که طی فرایندی دیگر از مخزن به لای دو سنگ رسیده بود در آنجا خرد شده و به آرد تبدیل میشد. این سنگها که ریشه آتشفشانی داشتند و به علّت برخورداری از ترکیب اسیدی، بسیار سخت و محکم بودند در ینگجه یافت نمیشدند و از خارج از روستا خریداری و با مشقّت به روستا منتقل میشدند.
رودخانه پرآب  خواجه اباد که داری سه شعبه ( جوی اب در دشت های خواجه اباد    احداث شده بود نخستین اسیاب که به اسیاب روح الامین صادقی معروف بود و هم اکنون در زمین ملکی اقای محمد حسن صالحی واقع شده است قرار داشت و تصاویری از در دست نیست لکن تا سال 1374 خورشیدی نمایی باقی مانده از ان در دست رس بود و شاید اکنون این سازه باستانی در این محوطه باقی مانده باشد که نیاز به پژوهش ها و ضبط و ثبت تصویر ان باشدو  بیشتری  همچنین جوی دوم در پایین قلعه قرار داشت  که به طول 700 متر از  تیکه بش _ اب بند وسطا  از میان مساکن قلعه پایین عبور می کرد و در میان  محله موسوم  به شوو نقش تهیه ارد در این اسیاب را عهده دار بود روزانه به گفته شادوران ابوی نویسنده روزانه میانگین 10 تا 30 تن ارد تولید و به منازل جهت تهیه نان تنور  به روستا منتقل می شد رودخانه  پر اب چهل چشمه خواجه اباد حتی پیش و پس از احداث  سد ینگجه در سال 1368 که نقش مادری  مهربان را برای روستا ایفا میکرد- و میکند- در مسیر خود پس از گذر از یک آسیاب به آسیاب دیگر، چرخ آسیابهای متعددی را میچرخاند.

فصل پنجم از وازه ها در فرهنگ محاوره ای خواجه اباد ( ابزار کشاورزی - طب سنتی)...