ایین ها و اداب و رسوم محرم در خواجه اباد قدیم (بخش پایانی)

Malek Saraei, [۲۸.۰۹.۱۷ ۰۰:۲۴]
تشکیلات سازمانی دستجات مذهبی در ماه محرم در خواجه اباد قدیم که به پیش از سالهای 1305 خورشیدی برمی گردد با تشکیلات امروزی بسیار متفاوت سنتی و با کمترین امکانات انجام می شد تا سال 1328 خورشیدی دو روستا دارای یک مسجد بودند که به لحاظ جمعیت زیاد روستای پایین که 80% درصد جمعیت را تشکیل می دادند مراسمات دینی انجام می پذیرفت اما به دلیل ازدیاد جمعیت در روستاهای وسط و بالا مسجد جامع تری در محل کنونی روستا احداث گردید و هر سه روستا به طور مشترک در ان به اجرای مراسمات دینی خود می پرداختند اما از سال 1330 خورشیدی مسجد روستای بالا از پایین منفک گردید و انان از مسجد پایین مستقلا به عزاداری می پرداختند جمعیت در ان زمان بسیار زیاد بود و تشکیلات مخصوص عزاداری داشنتد که بر اساس نقل بزرگان قدیم خواجه اباد به شرح هر یک خواهم پرداخت و سپس از سالهای 1345 شمسی به مجموعه تشکیلات دستجاتی خواهم پرداخت که قدری مدرن تر بوده و اداب و ایین های فوق العاده قدیمی در این دوران رنگ می بازد که بنیانگذار ان زنده یاد شادروان رمضان علی ارمغانی بوده است ولی پیش از پرداختن به ایین های جدید 1345 به بعد مروری کوتاه بر چند ایین کهن در خواجه اباد خیلی قدیم خواهم پرداخت که نمایی از بازماند های دوران حکومت صفویه است 1_ سینه زنی به سبک بوشهری : که در ان جوانان به صورت حلقه ای و گرد بر زمین می نشستند و یا ایستاده ولی دایره ای شکل سینه می زدند و نوحه خوانی می کردند ان زمان زنجیر دهل و شیپور و سنج نبود و به جای ان از بوق مخصوص از شاخ بلند و پیچ دار گاو، گاومیش، بز و یا گوسفند ساخته می شد که دمیدن در آن و به صدا درآوردن آن کار بسیار مشکلی بود انجام می شد اجرای تعزیه،حرکت شتران با کجاوه به عنوان نمادی از کاروان کربلا و اسرا، نخل گردانی، علم بستن _که در بخش قبلی درباره این اداب و رسوم بحث شد اطعام دادن و نذری دادن یا همان اللا یولو بویژه در شب های تاسوعا و عاشورا و شام غریبان از جمله سنت هایی است که هر سال در ان زمان برگزار می شد. ودرباره هر یک توضیح مختصری داده می شود

Malek Saraei, [۲۸.۰۹.۱۷ ۰۰:۵۲]
2_حرکت شتران با کجاوه به عنوان نمادی از کاروان کربلا و اسرا، در سراسر کوچه و پس کوچه های روستا اتفاق می افتاد تعداد 10 نفر شتر که توسط کدخدا و متمولین وقف کننده و نذر دهنده انجام می شد زنان هنر مند خواجه ابادی پولک ها و زربفت هایی را از پارچه سوزن دوزی می کردند که یاداور درد و رنج های قهرمان کربلا زینب کبری (ع) بود تهیه تابوت خونینی که روی آن کبوتری گذاشته شده و پشت سر آن کودکان به منزله فرزندان امام حسین (ع) حرکت می کنند و فردی آنان را شلاق می زند تا به اسارت ببرد، تهیه قنداق علی اصغر(ع)، حجله حضرت قاسم (ع) و قرار دادن دختر بچه ای مانند عروس در آن زمان به دست زنده یاد شادروان بشیر علی خیامی (4)که خود ایشان مبدع و سازنده ان بود که البته تاریخ عاشورا با راهنمایی های عالمانه ان دوران مرحوم شیخ زهیر خیامی ممکن بود برگزار می شد و ایشان از محل خانه خود در کنار جوی نیستانک تا مکان اسیاب مرحوم روح الامین صادقی (5) تشییع و موجب غلیان احساسات مردم می شد به طوری که گفته می شود فردی به نام سید خیاط قوچانی که فردی راهزن گردنه گیر سنگدل بود (6) تحت تاثیر قنداقه علی اصغر علیه السلام قرار گرفت و از همان سال ها به بعد در اواخر عمر لطیف تر گشت همچنین ساختن دست ابوالفضل(ع) گهواره خونین علی اصغر و تشییع ان با یک نردبان برای تحت تاثیر قرار دادن مردم از دیگر آیین های عزاداری مردم خواجه اباد قدیم بوده است.
از ادوات و ابزار موسیقی رایج در ان دوران می توان دهل و سرنا را نام برد که با نوای ˈشیپور خوانی همراه می شد که توسط مرحوم اخوند سیف الله و شبه خوانانی از عباس اباد بودند که به توسط کدخدا و بزرگان ان دوران به روستا دعوت می شدند انان همراه دسته بزرگ سینه زنی پا به پای نوحه خوانان حرکت می کردند و تا محوطه امامزاده پیش می رفتند در خواجه اباد قدیم نذورات زیادی تحت عنوان اللا یولو ( فی سبیل الله ) اطعام می شدند شیر برنج پخش مایا فتیر یا قتلمه در بین مردم از رسومات دیگر بود که هم اکنون نیز همچنان این ایین محکم باقی است

Malek Saraei, [۲۸.۰۹.۱۷ ۰۲:۲۶]
اشعاری که مرحوم رمضانعلی ارمغانی تکرار می کرد این بود {یک گلی بو قاسم ناشاد بود و مرحوم میرزا خلیل در جواب ایشان بیدرنگ پاسخ می داد گلی دگر اکبر داماد بود } در مقابل این ابتکار مرحوم ارمغانی مرحوم بشیر علی خیامی از قلعه بالا داستان غمناک تیر خوردن علی اصغر علیه السلام را با ساخت جنازه تیر خورده و خون الود ان حضرت اجرا و تشیئع می کرد که توضیحات ان در چند سطر پیش داده شد 5_از دیگر اداب و رسوم تعزیه گردانی و مدیریت مجلس ابا عبدالله در خواجه اباد که هم اکنون نیز به عنوان عالی ترین جلوه از سند دلدادگان کوی حسین (ع) بود مراسم {حسن وای و حسین وای } است که اختصاص به پیران با تجربه دارد بدین ترتیب علم امام در میدان گاه روستا بر زمین کاشته می شد و تعداد 10 تا 15 نفر از افراد داوطلب در این مراسم شرکت می کنند انان بایستی به مدت 45 دقیقه با سینه زنی یک دست و پایکوبی منظم و همزمان دست ها ی سینه زن در دور تا دور علم و گردش به ان انجام می دادند همزمان سه بار سینه زده می شود و با بالا امدن دست ها در سه مرتبه سینه زنی سه مرتبه پاها بر زمین کوبیده و و با گام های بسیار اهسته به راه خود ادامه می دهند نفرات از پیراهن قسمت زیر دست جلویی محکم گرفته با یک دست سینه می زند و در همین زمان هماهنگ سینه زنی پاها بر زمین کوبیده می شود و با هم بلند می گویند حسن وای حیسن وای حسن شهد حسین شهد تا پایان 45 دقیقه مرحوم عباس خواجه ابادی یک دکلمه ای را به زبان ترکی قرائت میکرد و افراد با گریه و اشک در حالت نشسته به دکلمه روضه گوش فرا می دهند ( ایشان با این عنوان : عباس گد د سو گتره قل لاری دشده گر نجه الدو نعش علی اکبری )فلسفه این کار پس از بی اعتنایی به واقعه غدیر خم و غصب خلافت علی علیه السلام و ماجرای شهادت سریع امامان نخستین یعنی حسن و حسین (ع) می باشد و عامل انحراف مردم از اسلام در کل تاریخ بشریت شدکه در نتیجه در سرزمین کربلا به طرز فجیعی ال الله به شهادت رسیدند و زنان بنی هاشم علیهم السلام اجمعین به

Malek Saraei, [۲۸.۰۹.۱۷ ۰۷:۵۹]
6_ از دیگر ایین های محرم در فرهنگ اداب و رسوم مردم خواجه اباد ارتباط دادن بین دو نهاد مقدس مسجد و امامزاده به یکدیگر در دهه نخست محرم و روزهای دیگر ماه صفر المظفر است زیرا مردم از عهد قدیم در این روستا معتقدند اولا امام زاده خود مانند جددش حسین ابن علی به شهادت رسیده است وبه نام خوجه جنگ {خواجه جنگ} سردارجنگ مشهور است ثانیا اینکه ان حضرت در عزای جددش سوگوار است و با پنج واسطه به امام حسین (ع) می رسد پس باید در زمانی که حسین ابن علی سلام الله علیه در صحرای تفتیده کربلا تنها ماند و علم انقلابش ( البته به ظاهر) بر زمین افتاد باید به پسرش تسلیت گفت و در کنار مضجع شریفش ساعاتی ان جا با زیارت تسلی دیگر گفت این رسم اختصاص به خواجه اباد دارد و کمتر روستایی است که اداب زیارت و تسلیت دارد و ایین های منحصر به فردی در بین راه مسجد تا امام زاده دارد از زمان های قدیم تا کنون مردم خواجه اباد که دارای دو دسته هیئت سینه زنی و زنجیر زنی دارد و کاملا در رقابت سالم باهم سعی در انسجام و یکپارچکی و زیبایی و شکوهمند دسته خود دارد جوانان روستای پایین و بالا با شور حسینی وصف ناپذیری که تعداد هر دسته بین 30 تا 70 نفر هم رسیده با لباس های یکدست سربند یا حسین و ادوات صوتی به حرکت در می ایند معمولا در گذشته نزدیک ابتدا دستجات حرکت نموده سپس زیارت وصرف ناهار به مسجد بازمی گشتند ولی امروزه ابتدا ناهار صرف می شود و کاروان عزا به حرکت در می اید اغاز رسمی برنامه ها از ساعت 9 بامداد با مراسم به یاد ماندنی و تاریخی حسن وای حسین وای اغاز می شود چنانکه پیشتر یاداوری شد داوطلبان عاشق این مراسم به دور علم با قانون خاص سینه زنی و پایکوبی می گردند و با بانگ بلند _ همگی جمله کوتاه حسن وای حسین وای _ حسن شهید _ حسین شهید _ کو عباس کو عون و کو جعفر _ یک به یک نام شهدای کربلا را می بردند و نام انان را در مجلس گرم امام زنده می کردند و فلسفه علم گشتی و حسن و حسین وای بر همان مطلب که پیشتر اشاره شد بر می گردد یعنی اینکه دیگر شیعه واقعه غدیر را که به شهادت اهل بیت منجر شد تکرار نخواهد کرد و این پرچم که بدست علی و دو سبطش حسن و حسین سرور جوانان اهل بهشت بر افراشته شد برای بار دوم به زمین نخواهد افتاد و حرارت عشق اهل بیت پیامبر به ویژه حسین سلام الله توفنده. به پیش خواهد رفت تا ظهور منتقم خون حسین باقی خواهد ماند اینجا منظور از علم همان علم چوب خشک نیست که وهابیت تکفیری در رسانه هایشان به تبلیغ ان می پردازند که _ این بت پرستی است !! _ اینجا منظور از علم اسلام است که تشیع یعنی یاران روزبه (7) ایرانی ان را بر افراشته اند و بزودی بدست صاحب اصلی اش حضرت بقیه الله خواهند سپرد بزرگان ما اینگونه این علم را پابرجا نگه داشته اند بزرگان ان دوران زنده یاد شادروان مرحوم محمد رجایی مرحوم محمد حسین سرایی رمضان علی ارمغانی و بزرگان این دوران احمد صادقی صالحی ها و بزرگان خیامی ها و مومنی ها در روستای بالا نقش اصلی را دارند و داشته اند

Malek Saraei, [۲۸.۰۹.۱۷ ۰۸:۵۳]
دسته ها بار دیگر منسجم می شوند علم حسین مگر افتادنی است؟ _ علم بر _ علم به دوش می کشد نوحه سرایی از سر می گیرد وتا نزدیکی ارامستان دسته ها ارامش پیدا می کنند و انان دقایقی متوقف شده تا یاد بزرگان قوم با فاتحه ای زنده می شود و انان را به سفره متبرک مجلس امام دعوت می کنند دسته ها سه دور بقعه شریف را همراه با_ نوحه سلام _ حرم شاهزاده را طواف می کنند ( شاهزاده عبدالجلیل اقا سلام علیک و با ان جناب همدرد می شوند و از او خط امان و برات نامه ازادی از اتش را خواهانند ) ( امدم ای شاه جوابم بده خط امانی زگناهم بده ) وان حضرت به این روز عزیز میانجی قرار داده و استغفار می کنند مراسم همچنان ادامه دارد پس از یک سینه زنی و نوحه خوانی مختصر که با ائتلاف دو دسته همراه است صدای طبل و سنج بلند گو ها فضای دشت را پر می کند سپس با همت فرزندان اقای حسین مومنی صحن امام زاده برای اقامه نماز ظهر عاشورا مفررش و به یاد اخرین نماز فرزند پیغمبر بر پا می کنند و روحانی مهمان شادروان سید حسین ترابی موسوی(9) روضه ای می خواند و پس از ان جمعیت به صرف ناهار که قبلا _ ناهار بعد _ مرسوم بود به سوی مسجد رهسپار می شوند از روستای بالات اقای شیراله صبوری و از پایین مرحوم عباس صفوی با نوحه ای ارام و دم اهسته نوحه بین راهی می خواندند 7- شام غریبان : در شام غریبان شهادت امام علیه السلام که یاد اور اتش زدن خیمه ها و غارت حرم امام توسط کفتاران وحشی است در شب روز یازدهم محرم خدا رحمت کند کربلایی علی(10) بیات عباس صفوی و رمضانعلی ارمغانی را که انان این برنامه را تدارک و اجرا می کردند پیش ازصرف شام_ انان از بچه ها در خواست می کردند که شبیه کودکان پراکنده شده امام از خیمه ها پریشان شده به هر سویی بگریزیم و به عمه جانشان سالار کاروان زینب بپیوندیم ولی ان دو بزرگوار که نقش لشکریان عمر سعد را بازی می کردند به تعقیب کودکان می پرداختند و انان را با دسته از چوب خشک می زدند و این مراسم تا ساعتی ادامه داشت و با صحنه هایی از حزن تماشاگران مواجه می شد و به پایان می رسید

Malek Saraei, [۲۸.۰۹.۱۷ ۱۸:۰۰]
پی نوشت ها : 1- بیداق : یا همان علامت و نشانه دست مبارک امام حسین (ع) است که به نشانه قیام و انقلاب ان حضرت بوده و فلزی منبت کاری شده به نقوش اسلامی در بالاسر علم سید الشهدا سلام الله است 2_ عماری : محل سکونت _ چادر حسین ابن علی علیه السلام در 10 روز عاشورا است که ان جناب در ان سکونت داشتند که در عصر عاشورا توسط لشکریان عمر سعد به اتش کشیده شد و اموال ان غارت شدند 3_ شبیه خوانی از قدیم در خواجه اباد مرسوم بوده در عصر عاشورا با امکانات داخلی مسجد دو قلعه در محل امام زاده و یا محله خیرات اجرا می شد زنده یاد سید محمد حسینی _ کربلایی اقا علی رضایی _ کربلایی علی بیات عباس صفوی _ و دیگران اجرا می شد در یکی از این شبیه خوانی ها فردی از اهالی بادیدن نمایش ستم های ابن زیا د بازیگر این نقش را به باد کتک گرفت که موجب جدا کردن ایشان توسط اهالی گردید و روایت دیگر از در اوردن تفنگ از گریبان توسط یک کرد متعصب و کشتن نقش ابن زیاد در روستای برگشاهی سرولایت قدیم بوده است 3- اسیاب ابی مرحوم رو الامین صادقی در زمین حیاط امروزه اقای محمد حسن صالحی است و ایشان به عنوان نجار خبره و فنی ادوات سنتی ان را مدیریت می کردند 4_سید خیاط قوچانی : وی غلام و نوکر حبیب خان هودانلویی در سال 1301تا سال 1318 خورشیدی است در جریان تاسف بار شهات کلنل محمد تقی خان پسیان سید خیاط نقش اصلی را داشت در تاریخ اترک نامه قوچان نوشته اقای رمضانعلی شاکری امده است که سردار کلنل تقی خان پسیان نخستین افسر نیروی هوایی ایران و دانش اموخته المان ان زمان بوده و ریاست ژاندرمری خراسان را بر عهده داشت تا اینکه بر علیه سیاست های اشتباه و ثوق الدوله و عقد قرار داد ننگین 1919 با سه کشور استعماری روس و انگلیس او قیام کرد ولی در نزدیکی قوچان در روستای داوودلی با اشاره خان های قوچان توسط سید خیاط در 10 مهرماه 1299 توسط توسط این اوباش سر از تن او جدا کرد و به خواجه اباد گریخت و شب و روز در اصطبل حیوانات زندگی می کرد و سپس در قوچان به هلاکت رسید 5- روزبه نام دیگر سلمان فارسی و از اهالی کازرون شیراز بود در اوایل اسلام وقتی اوازه ا اسلام و دعوت رسول ختمی مرتبت را شنید به مدینه مهاجرت کرد و چون انسان خردمند و اندیشه مند بود به دین اسلام ایمان اورد و چنان با اسلام و اهل بیت (ع) در امیخت که از سوی رسول حق به سلمان منا اهل البیت معروف و موجبات افتخار ما ایرانیان گردید 6_ ایرانیان زنده کنندگان امر اهل بیت پیامبر اسلام در سوگواری ان حضرات به حق (ع) هستد 7_ سید حسین ترابی موسوی از خاندان سادات موسوی روستای دزق بوده و از سال 1366 تا سال 1378 در خواجه به منبر دو مسجد می رفت و ذکر روضه می خواند وی محبوب قلوب خواجه ابادی ها و ایشان را موجبات تیمن می دانستند و توسط خاندان سرایی ها و ارقبایی ها م اسکان و میزبانی می شدند 8_ کربلایی علی بیات و عباس صفوی از بازیگران نمایش شبیه خوانی در خواجه ابا قدیم بودند که این دو مرحوم پس از سالها خدمت خادمی امام حسین

Malek Saraei, [۲۸.۰۹.۱۷ ۱۸:۱۸]
علیه اسلام در نوحه گری و اشپزخانه به ترتیب در سن 65_ 69 سالگی به درود حیات گفتند و در جوار امام زاده به خاک سپرده شدند

فصل پنجم از وازه ها در فرهنگ محاوره ای خواجه اباد ( ابزار کشاورزی - طب سنتی)...